Focus – Deel 3: Hoe drones het Midden-Oosten veroveren

De conflicten in het Midden-Oosten hebben de aandacht gevestigd op een nieuwe vorm van hightech oorlogsvoering: drone-warfare. Vooral het gebruik van onbemande vliegtuigen heeft letterlijk en figuurlijk een enorme vlucht genomen sinds de Verenigde Staten in 2008 besloten het gebruik van bewapende drones te intensiveren in Afghanistan en Pakistan. Het Midden-Oosten is tegen wil en dank het toneel van een veranderende oorlogsvoering.

Het vizier van een Amerikaanse Reaper-drone. © Getty Images.

Het vizier van een Amerikaanse Reaper-drone. © Getty Images.

Vandaag in deel drie: De gevaren en gevolgen van de drone-warfare in het Midden-Oosten.

Gevolgen van de drone-strikes in het Midden-Oosten
De talrijke aanvallen met Amerikaanse Unmanned Aerial Vehicles (UAV’s), onbemande vliegtuigen, hebben kwaad bloed gezet bij de bevolkingen van de getroffen landen. De Verenigde Staten claimen door de aanvallen met onbemande toestellen een onmisbaar tactisch voordeel te hebben en zeggen dat het aantal burgerslachtoffers minimaal is. Het overwicht op het Afghaans-Pakistaanse slagveld zou mede door de gerichte liquidaties met drones in stand gehouden worden. Zoals vermeld in deel één komt uit cijfers van het Engelse Bureau of Investigative Journalism (BIJ) echter een ander beeld naar voren.

Cijfers van de NAF over het aantal uitgevoerde drone-aanvallen in Pakistan. © Wikipedia.

Cijfers van de NAF over het aantal uitgevoerde drone-aanvallen in Pakistan. © Wikipedia.

Uit hun van 24 oktober 2012 daterende cijfers blijkt dat het aantal Amerikaanse drone-strikes in Pakistan op 350 wordt geschat. Het BIJ schat dat bij die 350 aanvallen tussen de 2.586 en 3.375 slachtoffers zijn gevallen. Van dat totale aantal zijn er minimaal 472 en maximaal 885 burgerslachtoffers, waarvan zo’n 176 kinderen. Er vallen bij de drone-aanvallen dus wel degelijk onschuldige slachtoffers, ondanks de pinpoint-precisie die de Amerikanen toekennen aan de aanvallen met UAV’s. Maar aangezien veel van de aanvallen plaatsvinden in het kader van het geheime CIA-programma, doet de Amerikaanse regering geen mededelingen over de exacte slachtoffercijfers en toedracht van de aanvallen.

De nauwkeurigheid van de drones valt dus te betwisten. Militair historicus Christ Klep zegt in een uitzending van KRO Reporter: “Dingen gaan altijd mis. Stel, je denkt dat je een Al-Qaeda-strijder in de hoek hebt gedreven in een boerderij. Wat is er dan logischer dan daar een raket op af te sturen? En juist op het moment dat die raket gaat inslaan, of het nou een piloot of een onbemand toestel is die hem afvuurt, komt z’n vrouw de deur uit. Wat doe je dan? De scenario’s blijven hetzelfde, dan kan je wel 10 centimeter nauwkeuriger zijn dan een bemand toestel, maar de impact is natuurlijk hetzelfde.”

Een Amerikaanse Predator-drone. © Getty.

Een Amerikaanse Predator-drone. © Getty.

Experts verschillen van mening, maar de algemene opvatting is dat de targeted killings het internationale recht schenden. De liquidaties ontnemen de verdachten een kans op een proces. Zo zegt Jameel Jaffer van de American Civil Liberties Union (ACLU) in de BBC-documentaire The Secret War on Terror: “Dit is een ontzagwekkende kracht. De kracht om iemand als vijand te labelen en vervolgens omdat je die persoon als vijand hebt aangemerkt, hem mag liquideren zonder vorm van juridisch proces.” Oud-president van Pakistan Pervez Musharraf zegt in dezelfde uitzending: “Ze zullen vast de juiste doelwitten raken. Maar er is ook het probleem van nevenschade: het doden van burgers. En daarnaast de schending van onze territoriale integriteit en soevereiniteit.”

Ook onder de Pakistaanse bevolking is inmiddels grote woede ontstaan over de aanhoudende drone-aanvallen binnen hun landsgrenzen. Onder meer in oktober waren er grote demonstraties tegen de aanvallen in hoofdzakelijk Waziristan, het grensgebied waar veel Al-Qaeda- en Talibanstrijders zich schuilhouden. Bij de gigantische demonstratie voor politieke hervormingen en rechten deze week in Islamabad, klonk ook de roep tot het stoppen van de drone-aanvallen, die ‘onwettig en illegaal’ zouden zijn. En zelfs ‘contra-productief’ omdat de strikes een vruchtbare voedingsbodem voor radicalisering zouden creëren.

De Iraanse Karrar-drone is in staat op hoge snelheid doelwitten te bombarderen. © RT.

De Iraanse Karrar-drone is in staat op hoge snelheid doelwitten te bombarderen. © RT.

Daarnaast heeft het drone-programma van de VS, in combinatie van de opkomst van onbemande militaire machines in Israël, een wapenwedloop in gang gezet met Iran en zijn bondgenoot Hezbollah. Zoals in deel twee vermeld bouwt Iran gestaag aan zijn steeds moderner wordende drone-vloot, terwijl het land ook UAV’s exporteert naar partners als Hezbollah, Syrië en Venezuela. Nathan Wessler van de ACLU zegt in KRO Reporter: “Het baart zorgen dat de VS een precedent schept. De VS gebruikt drones om overal ter wereld mensen te doden. Ze zouden niet blij zijn als landen als Rusland, China of Iran hetzelfde zouden doen en hier in de VS Amerikaanse staatsburgers doodden.”

De toekomstige gevaren van drone-warfare

Een Amerikaanse militair lanceert een Raven-verkenningsdrone in Afghanistan. © AP.

Een Amerikaanse militair lanceert een Raven-verkenningsdrone in Afghanistan. © AP.

En het gebruik van drones zal de komende jaren sterk toenemen. Volgens een rapport van het Amerikaanse Congres heeft het Department of Defense sinds 2001 26 miljard dollar geïnvesteerd in de ontwikkeling van op afstand bestuurbare voer-, vlieg- en vaartuigen. Dat gigantische bedrag geeft aan op welke schaal onder meer het Amerikaanse Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA) onderzoek kan doen naar nieuwe onbemande militaire technologie. De VS is nog onduidelijk over of ze na 2014 in Afghanistan een ondersteunende troepenmacht aanhouden. Het is echter waarschijnlijk dat het drone-programma boven Afghanistan na 2014 wél in stand gehouden wordt.

In deel één kwamen al de diverse hightech drone-toepassingen van Israël en de VS naar voren. De ontwikkeling van steeds modernere Iraanse drones is dan ook begrijpelijk. Maar volgens experts is de volgende stap in deze razendsnelle wapenwedloop de ontwikkeling van autonoom handelende machines. Onbemande toestellen die onafhankelijk van menselijke besturing kunnen handelen en mogelijk zelfs ooit doden. Bepaalde militaire drones hebben al een zekere mate van autonomie. Zo kan de Israëlische Guardium UGV zelf een vooraf vastgesteld gebied patrouilleren en ontwikkelt de VS zeegaande drones die zelfstandig wateren afspeuren naar duikboten. De mogelijkheid tot eventueel dodelijk geweld ligt voorlopig echter nog altijd bij een menselijke bestuurder.

Human Rights Watch (HRW) noemt dit in een rapport een extreem gevaarlijke ontwikkeling. Steve Goose, directeur van de wapenafdeling van HRW, zei vorig jaar: “Als we machines laten beslissen over leven en dood, zijn we te ver gegaan met technologie.” Hij riep op tot een internationaal verdrag waarbij de ontwikkeling en inzet van autonoom handelende machines verboden wordt. Wessler: “Als kunstmatige intelligentie beter en acceptabeler wordt, met vliegtuigen die zelfstandig vliegen, zonder dat er een operator meekijkt, die raketten afvuren naar eigen inzicht, is het goed mogelijk dat er een escalatie komt van de technologie.”

Een Amerikaanse SWORDS-grondrobot. © Popular Mechanics.

Een Amerikaanse SWORDS-grondrobot. © Popular Mechanics.

Dus het lijkt er op dat er de komende jaren meer soorten drones op het slagveld verschijnen. Sinds de VS in 2007 de zwaarbewapende grondrobot SWORDS in Irak inzette, speelt het Amerikaanse leger speelt meer en meer met het idee om militaire taken uit te besteden aan (bewapende) grondrobots. En DARPA is hard op weg een autonome drone te ontwikkelen voor het sjouwen van zware militaire bagage. De in functie en uiterlijk op een pakezel lijkende Big Dog kan zelfstandig een lopend persoon volgen, zelfs op moeilijk terrein. Het ‘denkniveau’ van de machine is verbazingwekkend. Zo weet de robot zichzelf te corrigeren als hij uitglijdt of een duw krijgt.

De wapenwedloop die deze ontwikkeling teweeg brengt in het Midden-Oosten is zorgelijk. Naast Iran beschikken steeds meer landen in de Arabische wereld over militaire drones en ook de eigen ontwikkeling ervan wordt steeds meer opgepikt. De invloed die deze kentering zal hebben op de militaire verhoudingen in het gebied kan zeer zorgelijk zijn als er geen heldere afspraken worden gemaakt. De tijd dat het Amerikaanse drone-programma onaantastbaar in de schaduw kon opereren is verdwenen nu andere landen in hoog tempo eigen militaire drones ontwikkelen. De inzet van autonoom denkende machines voor oorlogsacties lijkt steeds dichterbij te komen. HRW maakt een belangrijk punt door te wijzen op het belang van internationale afspraken. Christ Klep: “Een militair moet altijd precies weten wat hij doet. Als je die verantwoordelijkheid voor 90 procent overlaat aan een autonoom denkende robot, heb je een probleem. Dan heb je op z’n minst nieuwe regelgeving nodig.”

Focus – Deel 2: Hoe drones het Midden-Oosten veroveren

De conflicten in het Midden-Oosten hebben de aandacht gevestigd op een nieuwe vorm van hightech oorlogsvoering: drone-warfare. Vooral het gebruik van onbemande vliegtuigen heeft letterlijk en figuurlijk een enorme vlucht genomen sinds de Verenigde Staten in 2008 besloten het gebruik van bewapende drones te intensiveren in Afghanistan en Pakistan. Het Midden-Oosten is tegen wil en dank het toneel van een veranderende oorlogsvoering.

Vandaag in deel twee: Het Iraanse antwoord op het drone-vraagstuk.

De in december door Iran buitgemaakte Amerikaanse ScanEagle-drone. © Press TV.

De in december door Iran buitgemaakte Amerikaanse ScanEagle-drone. © Press TV.

Nadat het Westen zich de afgelopen decennia op wapengebied razendsnel ontwikkelde, was Iran erop gebrand niet achter te blijven. De Iraniërs verkeren sinds de Islamitische Revolutie en de gijzeling van de Amerikaanse ambassade in Teheran in 1979 op slechte voet met het Westen. De daarna opgelegde sancties dwongen het land toen de Iran-Irak-oorlog uitbrak wapens te betrekken van onder meer Noord-Korea en de Sovjet-Unie. Door het kwalitatief slechte wapentuig dat Iran geleverd kreeg door het Warschau-pact, besloot de islamitische republiek zijn eigen wapenindustrie op te zetten.

De Iraanse Mohajer-4. © Navaldrones.com

De Iraanse Mohajer-4. © Navaldrones.com

Iran is dan ook grotendeels zelfvoorzienend geworden in zijn bewapening. Het land produceert inmiddels veel geavanceerde wapens, van de Fajr-raketten die Hamas gebruikte in het recente conflict in de Gazastrook tot de aanvalshelikopter Shahed 285. En ook op het gebied van drone-technologie timmert Iran stevig aan de weg. De ontwikkeling van Unmanned Aerial Vehicles (UAV) werd al tijdens de Iran-Irak-oorlog door de Iraniërs in gang gezet. Rond 1985 ontwikkelde Iran al het eerste prototype van de Mohajer-drone.

Het model is inmiddels vier keer herzien. De Mohajer-4 heeft een actieradius van 150 kilometer en is in staat om zeven uur in de lucht te blijven. Iran heeft de drones al naar diverse landen geëxporteerd, onder meer Soedan, Syrië en Venezuela hebben op de Mohajer gebaseerde UAV’s. Toen op 7 november 2004 een op de Mohajer lijkende Mirsad-1 Israël binnenvloog en in zee stortte bleek ook het aan Iran gelieerde Hezbollah drones te hebben. In 2006 ramde een met explosieven geladen drone van Hezbollah vlak voor de kust van Beirut een Israëlisch marineschip, dat daarbij zwaar beschadigd raakte.

Revolutionaire Garde-commandant Amirali Hajizadeh bekijkt de buitgemaakte RQ-170. © Reuters.

Revolutionaire Garde-commandant Amirali Hajizadeh bekijkt de buitgemaakte RQ-170. © Reuters.

Iran zegt bij de ontwikkeling van nieuwe technologie ook gebruik gemaakt te hebben van buitgemaakte Amerikaanse UAV’s. In 2011 toonde de Iraanse staatstelevisie een Amerikaanse RQ-170 spionagedrone. Het stealthtoestel was vrijwel onbeschadigd naar beneden gehaald, volgens sommige bronnen door in te breken op de satellietverbinding waarmee de drone bestuurd werd. Het uit elkaar halen van het toestel – met de bijnaam ‘Beast of Kandahar‘ – heeft de Iraniërs waarschijnlijk nuttige informatie opgeleverd over de geavanceerde uitrusting van de Amerikaanse drones.

Vorige maand toonde Iran een tweede buitgemaakte Amerikaanse UAV, dit keer een ScanEagle – ook in gebruik bij de Nederlandse strijdkrachten. Het met krachtige camera’s en sensoren uitgeruste toestel was vermoedelijk in Iran om het nucleaire programma te bespioneren, toen het werd neergehaald. De Iraanse Revolutionaire Garde liet de intacte drone triomfantelijk op televisie zien. Het toestel vertoonde echter geen enkele Amerikaanse tekens.

Een Iraanse commandant onthult de Shahed 129. © Press TV.

Een Iraanse commandant onthult de Shahed 129. © Press TV.

De islamitische republiek heeft de afgelopen paar jaar meerdere nieuwe drones gepresenteerd. Zo onthulde de Iraanse president Mahmoud Ahmadinejad in 2010 met veel vertoon de Karrar. Het toestel zou in staat zijn op hoge snelheid doelwitten te raken met zware raketten. Daarna verscheen enige tijd geleden de Shahed 129, een geavanceerde gevechts- en verkenningsdrone met een maximale vliegtijd van 24 uur en een actieradius tussen 1700 en 2000 kilometer. De UAV – die erg op de Israëlische Hermes 450 lijkt – draagt de ultralichte Iraanse Sadid-1 anti-scheepsraketten.

In februari 2011 kondigde Iran echter aan de Sofreh Mahi te gaan bouwen en testen. Een schaalreplica van het geheimzinnige toestel was tijdens een militaire parade in 2010 al opgedoken. De diamantvorm van het toestel en radar-absorberende coating duiden op een geavanceerde stealthdrone. Er is weinig bekend over het project, maar vermoedelijk zullen de Iraniërs eventuele kennis ontleend aan de buitgemaakte Amerikaanse drones proberen toe te passen op de Sofreh Mahi.

Het vermoedelijke uiterlijk van de Sofreh Mahi. © Wikipedia.

Het vermoedelijke uiterlijk van de Sofreh Mahi. © Wikipedia.

Afgelopen oktober wist Hezbollah met een UAV succesvol het Israëlische luchtruim te penetreren. De Ayoub-drone wist over zee en de Gazastrook Israël binnen te vliegen, richting het nucleaire onderzoekscentrum Dimona in de Negev-woestijn. De UAV werd uitgeschakeld voor hij in de buurt van Dimona kon komen, maar zorgde toch voor grote ongerustheid. Dat een vijandig toestel nagenoeg ongehinderd door kon dringen tot een zwaarbewaakte kernwapenfaciliteit is erg zorgwekkend en toont aan dat Israël de drones van Hezbollah en Iran ernstig onderschatte.

Later deze week in deel 3: De gevaren en gevolgen van de drone-warfare in het Midden-Oosten.

Interview – Ruud Hoff: ‘Morsi zal Amerika niet tegen zich in het harnas jagen’

Na de revolutie van de Arabische Lente is Egypte nu zoekende naar een nieuwe machtsstructuur. Het nieuwe regime van president Morsi lijkt in de buitenlandse politiek een andere weg in te slaan ten opzichte van het verleden. De recente onderhandelingen over het Gaza-conflict tonen aan dat de regionale rol van Egypte danig aan het veranderen is. Wat kan een veranderend Egypte teweeg brengen in een explosieve regio?

Ruud Hoff is politicoloog, geschiedkundige en auteur van meerdere boeken over het Midden-Oosten. Daarnaast doceert hij aan het Instituut Clingendael en de School voor Journalistiek. © David Oranje 2012.

Ruud Hoff is politicoloog, geschiedkundige en auteur van meerdere boeken over het Midden-Oosten. Daarnaast doceert hij aan het Instituut Clingendael en de School voor Journalistiek. © David Oranje 2012.

Casus Belli spreekt met Midden-Oosten-deskundige Ruud Hoff in een tweedelig interview over de regionale positie van Egypte en de perikelen rond de prille democratie in het land. Vandaag in deel twee: De invloed van een veranderend Egypte op de regio.

Mubarak was een trouwe bondgenoot van de Verenigde Staten. Hij zorgde voor enige stabiliteit in de regio en voorkwam religieuze conflicten. Wat verwacht u van de verhouding met de VS als er een islamitische staat komt?
“Morsi heeft aangetoond dat hij de Amerikanen een goede dienst kan bewijzen door de Palestijnen onder controle te houden. Amerika heeft altijd gezegd: wij zijn voor democratie. Ze zijn overvallen door de Arabische Lente. In landen zoals Libië kwam dat hen goed uit. In Egypte kwam het enigszins slecht uit. Maar ze hebben geen keus, ze zullen daarmee zaken moeten doen. Morsi heeft een grote IMF-lening nodig, dus in de buitenlandse politiek zal Morsi de Amerikanen niet tegen zich in het harnas jagen. Ik denk dat de Amerikanen, tenzij het echt te gek wordt, accepteren hoe het nu gaat.”

De emir van Qatar op bezoek in de Gazastrook. Links Hamas-premier Ismail Haniyeh. © AP.

De emir van Qatar op bezoek in de Gazastrook. Links Hamas-premier Ismail Haniyeh. © AP.

Na het recente conflict in de Gazastrook hebben vooral Hamas, maar ook de Palestijnse Islamitische Jihad hun posities verstevigd. Beiden komen voort uit en hebben banden met de Moslimbroederschap. Wat denkt u dat die bondgenootschappen voor gevolgen gaan hebben voor Israël?
“Hamas heeft Syrië laten zitten, is vertrokken uit Damascus en heeft gekozen voor de Moslimbroederschap. Dat is verstandig, want daar hebben ze meer aan. Je ziet het nu al: de emir van Qatar is op bezoek geweest. Hamas is nu een speler geworden. Israël heeft dat in wezen al geaccepteerd. Het is opvallend dat de Israëliërs voortijdig het offensief gestopt hebben. Dat geeft aan dat ze zich vergist hebben in de internationale verhoudingen. Bij de stemming in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, waar Israël dan veroordeeld wordt voor de bouw van nieuwe nederzettingen, zie je dat alleen Amerika, Canada en een paar Stille Zuidzee-eilanden hen nog steunen. Israël is geïsoleerd geraakt, dus ze zullen voorzichtiger worden.”

Egypte heeft jarenlang het vredesverdrag met Israël in stand gehouden. Een groot deel van de publieke opinie is echter anti-Israël. Verwacht u dat het vredesverdrag van 1979 stand zal houden nu de Moslimbroederschap in een democratie aan de macht is?
“Als Egypte dat doet, krijgen ze het met Amerika aan de stok en dat willen ze niet. Het biedt ook geen enkel voordeel, de publieke opinie misschien. Elke militaire krachtmeting met Israël zal Egypte verliezen. Hun huidige positie is ideaal: ze hebben een officiële band met Israël. Ze zijn daarin kritisch, geen warme vrienden en ze gaan er nooit op bezoek. Egypte kan een centrale bemiddelingsrol spelen.”

“Egypte wil het Turkse model; vrienden met iedereen zijn”

Het lijkt erop dat in Syrië de strijd de kant van de islamisten opgaat. Stel, dat naast onder meer Saoedi-Arabië, Egypte, Soedan en Gaza ook Syrië een soennitisch islamitische staat wordt. Wat voor gevolgen heeft dat voor de regio?
“Als het eindigt in een Moslimbroederschap-achtige regering in Syrië, denk ik dat dat de stabiliteit in de regio ten goede komt. De Egyptenaren willen geen oorlog met Israël. De financieel sterke Saoediërs willen dat ook absoluut niet, die hebben zelfs een vredesvoorstel gemaakt waarin ze Israël erkennen. Ik denk dat je dan een blok krijgt dat als eerste vijand de sjiieten ziet en Israël pas als tweede vijand. Dat blok zal dus wel de Palestijnen steunen en het tweestaten-model willen doorvoeren, maar ze zullen het zeker niet op een oorlog met Israël laten aankomen.”

Saoedi-Arabië bijvoorbeeld is een stevige vijand van Iran. Iran verliest in dat geval zijn verbinding met Hezbollah in Libanon en zijn belangrijkste bondgenoot in de regio. Wat voor gevolgen heeft dat?
“Dat betekent dat Iran een flinke veer moet laten. En het zal voor Hezbollah ook een slag betekenen. Iran is natuurlijk sterk genoeg, Iran behoudt zijn invloed in Irak nog wel, dus die kracht zal voor een deel allemaal wel blijven bestaan. Maar je krijgt een ander soort tegenstelling. Ik denk dat als de Moslimbroederschap in Syrië de strijd wint, dat die ook fel anti-Iran zullen zijn na alles wat er gebeurd is.”

Egyptes president Morsi op bezoek in Teheran. Links de Iraanse president Ahmadinejad. © AP.

Egyptes president Morsi op bezoek in Teheran. Links de Iraanse president Ahmadinejad. © AP.

De betrekkingen tussen Iran en Egypte waren na 1979 bekoeld. Nu is er onder Morsi weer enige toenadering. Wel noemde Morsi Irans bondgenoot Syrië een onrechtmatig regime. Hoe denkt u dat die relatie verder zal uitpakken?
“Egypte wil volgens mij het Turkse model. Een beetje vrienden met iedereen zijn, of dat proberen althans. Dat is ook de politiek van Qatar, die zijn wel bang voor Iran maar ze houden toch de brug open. Ik denk dat Egypte dat ook probeert: betrekkingen met Iran onderhouden, betrekkingen met Hamas onderhouden, betrekkingen met Israël onderhouden en betrekkingen met Amerika onderhouden”

De oorlogsretoriek van Israël ten opzichte van Iran wijst op niet veel goeds. Er wordt gezegd dat de positie van Egypte in een dergelijk conflict zwaarwegend kan zijn. Mocht het tot een treffen komen, welke rol denkt u dat Egypte daarin zal spelen?
“Het hangt ervan af wat er volgend jaar gaat gebeuren tussen Iran en Israël, na de verkiezingen in Israël – die door Netanyahu waarschijnlijk worden gewonnen. Ik denk dus dat je een soortgelijk Israëlisch kabinet krijgt. Ik denk dat de Arabische landen liever geen Iraans atoomwapen zien, maar ook liever niet zien dat Israël iets doet. Het is een heikele positie. Egypte zal een aanval op Iran officieel afkeuren, maar in werkelijkheid denken: “Twee vijanden die elkaar te lijf gaan, daar kunnen we beter van worden.” Ze zullen zich afzijdig houden denk ik, want zo’n oorlog kan natuurlijk zowel Israël als Iran verzwakken als het zover komt.”

Hier kunt u deel één lezen van het interview met Ruud Hoff, over de perikelen rondom de prille democratie in het land.