Focus – Journalistiek in Syrië: een levensgevaarlijke taak

De perskaart van de gisteren gedode Franse journalist Yves Debay. © Blottr

De perskaart van de gisteren om het leven gekomen  Franse journalist Yves Debay. © Blottr

Gisteren kwamen er in Syrië wederom twee journalisten om het leven. Een Al-Jazeera-reporter en een Belgische journalist vonden de dood in het inmiddels al tweeëntwintig maanden durende conflict. Dat brengt het aantal gedode journalisten inmiddels op minstens twintig. In Syrië is journalistiek bedrijven een levensgevaarlijke taak.

Gisteren bracht Al-Jazeera naar buiten dat de 33-jarige verslaggever Mohamed al-Horani eerder die dag om het leven kwam in de Syrische provincie Deraa. Al-Horani versloeg de gevechten aan de frontlinie in het stadje Busra al-Harir voor de Arabische nieuwszender. Terwijl hij vergezeld door rebellen een open plek in de stad probeerde over te steken, nam een sluipschutter van het regeringsleger hem op de korrel. Al-Horani werd door drie kogels geraakt en overleed kort daarna aan zijn verwondingen.

Eerder die dag kwam de Belg Yves Debay om het leven in Aleppo. Debay werd in zijn hoofd getroffen door een kogel afkomstig van een sluipschutter terwijl hij verslag deed van de gevechten in de stad, bevestigde het Syrian Observatory for Human Rights. De 58-jarige Debay deed al jaren verslag van internationale conflicten, zoals de twee Golfoorlogen, de Joegoslavië-oorlog en de Afghanistanoorlog. Hij deed nu voor het Franse magazine Assaut verslag van de Syrische burgeroorlog. Deze twee doden brengen het aantal doden onder journalisten sinds het begin van de opstand in Syrië volgens Reporters Without Borders al op minstens twintig.

De begrafenis van Shukri Ahmed Ratib Abu Burghul. © MediawerkgroepSyrië.

De begrafenis van Shukri Ahmed Ratib Abu Burghul. © MediawerkgroepSyrië.

Door het slepende conflict is het land een van de meest onveilige plekken ter wereld geworden voor journalisten. Sinds de opstand in maart 2011 begon, zijn er talloze journalisten gedood, ontvoerd of gewond geraakt in Syrië. Het aantal gewonde of gedode citizen journalists – amateurfilmers zal waarschijnlijk nog veel hoger liggen. De eerste ‘officiële’ journalist die omkwam tijdens de opstand was Shukri Ahmed Ratib Abu Burghul. De verslaggever voor een radiostation in Damascus werd bij het verlaten van zijn huis onder vuur genomen door strijders en stierf een paar dagen later.

De dood van de Franse journalist Gilles Jacquier, 11 januari 2012, was het begin van een reeks slachtoffers onder westerse journalisten. Jacquier, verslaggever voor de Franse televisie, kwam om bij een mortieraanval op een huis in Homs. Hij werd op dat moment met enkele andere journalisten rondgeleid door regeringssoldaten in de hevig bevochten stad. Ook de Nederlandse fotograaf Steven Wassenaar raakte gewond bij de aanval. De verantwoordelijkheid voor de afgevuurde mortier werd lang betwist, maar uit onderzoek van de Arabische Liga werd echter duidelijk dat de aanval waarschijnlijk door rebellen was uitgevoerd.

22 februari dat jaar kwamen in Homs de ervaren Amerikaanse oorlogsjournaliste Marie Colvin en de Franse fotograaf Remi Ochlik om het leven. De twee stierven nadat regeringstroepen het geïmproviseerde mediacentrum van de opstandelingen onder vuur namen met mortiergranaten. Colvin had niet lang daarvoor nog verslag uitgebracht aan CNN. Volgens onder andere de oorlogsverslaggever Jean-Pierre Perrin had het Syrische leger het mediacentrum bewust als doelwit gekozen en had ze de locatie ervan vastgesteld door het aflezen van telefoonsignalen.

Ook de gerenommeerde Japanse oorlogsfotografe Mika Yamamoto vond de dood in Aleppo. Terwijl ze op 20 augustus met strijders van het Vrije Syrische Leger (FSA) onderweg was in de stad, werd de groep onder vuur genomen door het regeringsleger. Yamamoto werd ondanks haar kogelvrije vest negen keer geraakt, waaronder in haar nek, en overleed niet veel later in een ziekenhuis in de buurt. Haar man en videojournalist Kazutaka Sato raakte gewond bij de aanval. Hij verklaarde later dat Yamamoto omgekomen was nadat regeringstroepen willekeurig het vuur hadden geopend.

Maar ook veel Syrische journalisten zijn om het leven gekomen in de tweeënwintig maanden durende opstand. De aanval op het regeringsgezinde TV-station Al-Ikbhbaria, 27 juni, kostte zeven lokale journalisten het leven. De Syrische televisiepresentator Mohammed al-Saeed werd 19 juli 2012 ontvoerd en later geëxecuteerd door het radicaal-islamitische al-Nusrafront. En ook het hoofd van het Syrische staatspersbureau SANA, Ali Abbas, werd 11 augustus vlak buiten zijn huis in Jdaidet Artuz in koelen bloede vermoord.

Ook Maya Nasser, verslaggever voor het Iraanse staatstelevisiestation PressTV, kwam om door een kogel afkomstig van een sluipschutter van de rebellen. Hij deed 26 september in Damascus verslag van explosies bij het hoofdkantoor van het Syrische leger op het Umayyad Square, toen hij  fataal in zijn nek werd getroffen. De PressTV-journalist Hussein Murtada werd bij de aanval door een kogel in zijn been getroffen. Het Iraanse televisiestation sprak schande van het tot doelwit maken van hun medewerkers door de rebellen.

En dan zijn de diverse ontvoerde journalisten nog niet genoemd. Onder andere de westerse oorlogsjournalisten James Foley en Austin Tice worden op dit moment nog vermist in Syrië. Van Tice is enige tijd geleden een beklemmende video opgedoken, waarin hij omringd door wat islamitische strijders lijken om genade smeekt. De Amerikaanse NBC-journalist Richard Engel had meer geluk. Hij werd afgelopen december met twee leden van zijn crew ontvoerd door een regeringsgezinde militie, maar wist na enkele dagen te ontsnappen. Reporters Without Borders schat dat er nog 21 ‘officiële’ journalisten gegijzeld worden in het land.

Reporters Without Borders houdt een voorzichtige telling bij van het aantal gedode en gegijzelde journalisten in Syrië. © RWB.

Reporters Without Borders houdt een voorzichtige telling bij van het aantal gedode en gegijzelde journalisten in Syrië. © RWB.

Er lijkt voorlopig nog geen einde in zicht voor de burgeroorlog die inmiddels al meer dan 60.000 levens heeft gekost. Met de dood van de twee journalisten gisteren tikt de dodenteller van Reporters Without Borders gestaag verder. Gezien de slepende aard van het conflict is het is dan ook zeer de vraag of Debay en al-Horani de laatste journalisten zijn die in Syrië de dood zullen vinden.

Advertenties

Interview – Martin Broek: ‘De Syrische burgeroorlog leidt niet tot een conclusie’

Onderzoeksjournalist Martin Broek is auteur van meerdere publicaties over de internationale wapenhandel, SP-fractiemedewerker in de Tweede Kamer geweest op Defensieterrein en heeft zich jarenlang ingespannen voor de Campagne tegen Wapenhandel. © Martin Broek.

Onderzoeksjournalist Martin Broek is auteur van meerdere publicaties over de internationale wapenhandel, SP-fractiemedewerker in de Tweede Kamer geweest op Defensieterrein en heeft zich jarenlang ingespannen voor de Campagne tegen Wapenhandel. © Martin Broek.

De burgeroorlog in Syrië is dit jaar zijn tweeëntwintigste maand ingegaan. Het bloedige conflict heeft inmiddels de levens geëist van meer dan 60.000 mensen. Terwijl de internationale gemeenschap het niet eens kan worden over een oplossing, gaan de gruwelijkheden aan beide kanten onverminderd door. Vast staat dat de uitkomst van de strijd in Syrië bepalend is voor de hele regio.

Ik spreek met wapenhandeldeskundige en onderzoeksjournalist Martin Broek over de (on)wenselijkheid van westerse wapenleveranties aan Syrische rebellen, het gebruik van controversiële wapens en het verdere verloop van het slepende conflict.

Het Verenigd Koninkrijk wil het EU-wapenembargo op Syrië versoepelen. Ze stellen dat als het Assad-regime wankelt, het verstandig is om wapens aan de rebellen te leveren om de laatste slag uit te delen. Wat vindt u van die suggestie?
“De wapens die je nu in Syrië ziet komen uit Qatar, Saoedi-Arabië of Libië. De vierde bron is het Syrische verzet zelf, dat wapens buitmaakt op legerbases. Die wapens uit Libië zijn een goed voorbeeld: die zijn daar tijdens de opstand gedropt door de Fransen, gebracht door Qatar en door rebellen buitgemaakt op de arsenalen van Khadaffi. Die zie je nu weer naar Syrië komen en ook naar het zuiden gaan, Mali is omgevallen door die wapens. Dit soort groepen gewapenderhand steunen leidt tot dergelijke situaties, want die groepen willen ook geld verdienen. Dus als die een zooitje oude FAL-geweren krijgen, kunnen ze die ook verkopen aan een groep in Birma die islamieten aan wil pakken. Er ontstaan problemen door, het is onverstandige politiek. Daarbij is het Vrije Syrische Leger geen leger, het zijn allemaal losse groepjes en voor een deel onbetrouwbaar en vervelend. Het is een gevaarlijke strategie.”

Een door de rebellen neergehaald MiG-toestel. © Youtube.

Een door de rebellen neergehaald MiG-toestel. © Youtube.

Welke politieke en strategische voordelen zouden wapenleveranties aan Syrische rebellengroepen in theorie kunnen opleveren voor de westerse wereld?
“Waarom er zo’n avontuurlijke politiek ten opzichte van Syrië is gekozen is voor mij de vraag. Groepen gaan steunen die men nauwelijks kent, die tijdens de Arabische Lente wel ontstaan zijn vanuit oprechte verontwaardiging over het gebrek aan vrijheid, maar al snel zijn overgenomen door andere groeperingen. Ik zie het strategische voordeel van deze koers niet. Ik vind het een onvoorzichtige, activistische en gevaarlijke koers. Voor de rebellen is het natuurlijk duidelijk. Zij hebben het meeste last van van de vliegtuigen. Als ze luchtafweergeschut hebben kunnen ze de MiG’s van Assad naar beneden halen.”

Volgens de New York Times is onlangs een door de VS goedgekeurde wapenlevering uit Qatar beland bij extremisten in Syrië. Welke gevolgen denkt u dat het kan hebben als wapenleveranties wél bij extremisten terechtkomen?
“Die extremisten zaten eerst in Tsjetsjenië, daarna in Kosovo of Bosnië, toen gingen ze naar Afghanistan en daarna in Libië vechten. Ze trekken van oorlog naar oorlog en meestal komt daar weinig goeds uit voort. Er worden wapens verspreid over de wereld. Je kan heel duidelijk het verband Libië-Syrië leggen. Je ziet dat er nu wapens in Libië worden tegengehouden die uit Syrië komen en je ziet ook dat wapens die uit Libië komen worden opgemerkt bij het Vrije Syrische Leger. Dus je ziet dat die stroom maar door en door gaat. Dat is onverstandig.”

Qatar en Saoedi-Arabië leveren al wapens aan radicaal-islamitische rebellen in Syrië. Wat zouden de beweegredenen van die landen zijn om aan dergelijke extremistische groeperingen wapens te leveren?
“Al twee jaar lang zijn soennieten uit de Golfregio zich aan het versterken en een bolwerk tegen de sjiieten aan het vormen. Je hebt het machtsbolwerk Iran-Syrië-Hezbollah en aan de andere kant de Saoedi’s die hun macht proberen uit te breiden. In Syrië wordt die oorlog nu gevoerd door wapenleveranties aan opstandelingen en extremisten. Het is het vergroten van de invloed van de Saoedi’s en Qatar huppelt daarin mee. Het streven is het uitbreiden van de soennitische politiek in de regio, van het Arabische Schiereiland tot aan de Atlantische Oceaan bij Marokko. Iran is sterker geworden omdat ze meer invloed hebben gekregen in Irak. Daar is dit tegenoffensief een reactie op. Daar past dit wapens leveren ook in, het is een zuivere vorm van machtspolitiek.”

Een Syrische rebel met een surface-to-air-raket. © Daily Telegraph.

Een Syrische rebel met een surface-to-air-raket. © Daily Telegraph.

Weergave van een voltreffer op een Syrische MiG met een hittezoekende raket. © Youtube.

Weergave van een voltreffer op een Syrische MiG met een hittezoekende raket. © Youtube.

De rebellen hebben surface-to-air-missiles nodig tegen de luchtmacht van Assad. Het Westen heeft geweigerd zulk soort geavanceerde wapens te leveren. Waarom denkt u dat het Westen zo krampachtig doet over dergelijke wapens?
“Eind jaren ’70 zijn dat soort wapens geleverd aan het verzet in Afghanistan, ik geloof twintig Stingers. Men is jaren op zoek geweest om die terug te vinden, omdat het vreselijk is als die in de verkeerde handen vallen. Ik kan hier buiten op m’n balkonnetje gaan staan en er komt boven mij ieder kwartier een grote Boeing voorbij met 360 passagiers. Met zo’n wapen kan ik ongelooflijk veel ellende aanrichten. Het zijn hele gevaarlijke wapens en dan hoef je niet eens deskundig te zijn. Ze zijn bedoeld voor militaire vliegtuigen, die gaan snel en hebben allerlei stealth– en ontwijkingsmechanismen. Dat hebben passagiersvliegtuigen niet, dus je richt en floep, daar gaan ze. Dat is het gevaar waar men bang voor is. Die wapens zijn ook niet groot. Een buis die je op je schouder zet ter dikte van een rioleringspijp en een handvat, meer dan dat is het niet. Dus je legt het achterin de auto, gaat de grens over en je staat zo binnen de kortste keren in Amsterdam, Londen of Parijs.”

Een Syirsche man toont een deel van een clusterbom. © New York Times

Een Syrische man toont een deel van een clusterbom. © New York Times

In Syrië is bewijs opgedoken van het gebruik van clustermunitie, veelal afkomstig uit Rusland. De meeste landen hebben clustermunitie verboden. Is het gebruik van zulke munitie door het regime een wanhopige zet te noemen?
“Het regime gebruikt de wapens die ze hebben om het verzet kapot te maken. Ze hebben gewoon niet zoveel. Ik las dat rebellen op een basis luchtafweergeschut hadden buitgemaakt. Dan kijk je wat dat is en blijkt dat uit de Tweede Wereldoorlog te stammen en nog in de verpakking te zitten. Assad heeft wel oude Sovjet-tanks en wat raketten uit Iran, Wit-Rusland en Noord-Korea, maar die straaljagers zijn het meest bruikbare dat ze hebben. Die tanks hebben ze in het begin veel ingezet en een tank in een stad is ook vreselijk, dan schiet je ook huizen aan puin waar mensen in wonen. Ik weet niet of dat minder erg is dan clustermunitie. Het is een stedelijke oorlog en die zijn altijd smerig. Het is een wanhoopsdaad om tanks in te moeten zetten tegen je bevolking. En als dat dan nog niet werkt, moet je nog zwaardere wapens gebruiken en dat escaleert.”

Assad beschikt over chemische wapens. Volgens westerse inlichtingendiensten heeft het regime die wapens meerdere malen verplaatst. Sommigen noemen dat bedreigend. Denkt u dat Assad die wapens nog zal inzetten?
“Assad gaat die wapens niet inzetten want dan is hij zijn belangrijkste bondgenoot kwijt. Rusland heeft daar ook geen misverstand over laten bestaan, als Syrië die wapens inzet is het afgelopen. De meest aannemelijke verklaring voor de verplaatsingen is dat ze het concentreren omdat het dan beter te beschermen is, want het moet natuurlijk niet in verkeerde handen vallen want dan is het ook afgelopen. Dan moet er wel een interventie komen, want als die wapens bij Al-Qaeda-strijders of andere islamitische mafketels terechtkomen zou dat rampzalig zijn. Ik denk overigens niet dat die wapens snel kwijtraken. Als Assad valt en er wanorde in het land is, worden die dingen gelijk opgehaald. De Russen hebben ook gezegd dat ze ieder gerucht en elke beweging in de gaten houden, men zal wel uitkijken dat het niet in handen valt van bendes. Onder de opstandelingen zijn ook Tsjetsjenen dus de Russen hebben er belang bij dat zulke wapens niet in handen van extremisten vallen.”

Patriot-raketsysteem in actie. © AP.

Patriot-raketsysteem in actie. © AP.

In reactie op de NAVO-Patriots in Turkije heeft Rusland Iskander-raketten geleverd aan Syrië, die niet tegen te houden zijn door afweersystemen. Kan dat escalerend werken ten opzichte van andere landen?
“Assad weet ook dat als hij raketten gaat afvuren op Turkije, het snel afgelopen is. Het gaat over de band tussen Rusland en Syrië laten zien, dat die nog bestaat. En dat is toch je middelvinger opsteken naar de rest van de wereld. Dat is ook Russische politiek: ‘Men kan dit of dat zeggen over Syrië, maar wij vinden het een soevereine overheid die kampt met binnenlandse opstanden’. Dat is de positie die Rusland altijd inneemt, omdat ze zelf ook dat soort problemen hebben. Patriots zijn ook niet bedoeld tegen simpele raketten en vliegtuigen, maar tegen ballistische raketten voor de middellange afstand. Patriots hebben een korte dracht van 20 kilometer, ze komen nu op 120 kilometer afstand van de grens te staan. Patriots zijn ook helemaal gericht op een functie binnen het raketschild. Dat raketschild wordt nu in Turkije opgesteld en dat verklaart ook de Russische reactie. Dat wil Rusland niet, naast Polen en Roemenië krijgen ze nu Turkije erbij. Die Patriots zijn er vooral op gericht het raketschild verder uit te breiden en vervolgens chemische wapens als excuus te nemen. Dit is een veel groter aspect van de internationale machtspolitiek dan enkel Syrië.”

Na de oorlog in Libië zijn wapens weggelekt naar aan Al-Qaeda gelieerde groeperingen, onder andere in Mali. Zou een dergelijk lek plaats kunnen vinden bij een machtsvacuüm in Syrië?
“Er kan van alles gebeuren. Je hebt natuurlijk Libanon. Het kan ook naar Somalië gaan. Er kwamen wapens binnen die gezien waren bij de Somalische piraten, die beweging kan natuurlijk ook weer andersom gaan. Het kan naar Jemen of de Palestijnse gebieden gaan. Of het gaat naar een Egyptische groep die het goed kan gebruiken om z’n positie te versterken, dan krijg je daar weer een hoop gelazer. In het Midden-Oosten zijn veel mensen die heel erg dol op wapens zijn. Het is een kruitvat, er zijn zoveel conflicten en brandhaarden die zo weer op kunnen laaien in dat gebied. Het is heel moeilijk te voorspellen.”

De Syrische president Bashar al-Assad. © AFP.

De Syrische president Bashar al-Assad. © AFP.

Wat verwacht u verder van het verloop van de burgeroorlog in Syrië, verwacht u dat Assad op korte termijn vertrekt?
“Ik denk dat Assad militair niet te verslaan is, behalve als verzetsgroepen sterk gesteund gaan worden en dat betwijfel ik. Je moet erop hopen dat die partijen naar de onderhandelingstafel worden geschopt en dat er iets uitkomt waar beiden mee kunnen leven. En dat is niet makkelijk, want de eisen zijn hoog gesteld van de ene kant en de andere kant heeft bruut geweld gebruikt om die aspiraties de kop in te drukken. Dus dat zijn partijen die moeilijk aan tafel te krijgen zijn. Het enige waardoor Assad kan vallen is als het leger in groten getale overloopt en een staatsgreep pleegt. Deze burgeroorlog leidt niet tot een conclusie. Uit dit gevecht komen geen winnaars voort, alleen maar verliezers.”